Wakker worden in Bern

Een van de meest mooie momenten in het leven is het wakker worden op de eerste dag van een reis. In een onbekend bed in een onbekende kamer in een onbekende stad. Een gelukzalig gevoel welk het hele lichaam kan vullen en men gedurende een groot deel van die dag met zich mee zal dragen. Men is nog niet helemaal concreet aanwezig in deze nieuwe wereld maar is al wel vertrokken uit de alledaagsheid van het eigen leven. Alles is al nieuw en dus al wel onbekend terwijl het vertrouwde nog veilig en bereikbaar en slechts één dagreis terug ligt. Men bevindt zich in het voorportaal van het vreemde waarvan men nog niets weet. De spanning op wat komen gaat is echter al vooruitgelopen en brengt die lichte tinteling in het hele wezen. Al die dingen die men nog niet gezien heeft, die men nog niet kent of zelfs maar vermoedt zijn al wel in een directe nabijheid voelbaar; ze beginnen zich langzamerhand één voor één te openbaren. Ze zullen ons zo meteen voor altijd veranderen. Ergens in de loop van deze dag wordt het punt van de overgang bereikt waarop men onvoorwaardelijk een ander is geworden, niet meer die van gisteren. Men weet dat als men terug thuis zal zijn, er verhalen verteld zullen kunnen worden.

Bern is een stad om zo in wakker te worden. Het is prachtig en voornaam om mee te maken. Men moet dergelijke ochtenden met respect en eerbied behandelen, ze vormen immers een groot deel van onze eigen persoonlijke evolutie. Het is daarom aangeraden voor een zulk wakker worden een goed hotel uit te kiezen. Wees een keer niet spaarzaam als u naar Bern gaat, want de blik uit de hotelkamer met uitzicht op de Bernse Alpen die in de verte in het eerste zonnelicht van de dag liggen te schitteren, verhevigt nog de beleving van dat sensationeel sentiment welk hoort bij zo’n eerste ontwaken.

Hoofdstad
Vraag naar de hoofdstad van Zwitserland en de meeste mensen zeggen: Zürich? Nee? Genève? Ach, natuurlijk Bern. Is dat al sinds 1848? Zozo... ja natuurlijk.
Bern, zo onbekend en toch zo bijna volmaakt. Als binnenstad dan. Gelegen op een echte moraine of morene, een opeenhoping van bergpuin op de rand of aan het einde van een gletsjer. De betoverende binnenstad staat er nog steeds, de gletsjer is verdwenen. In de plaats daarvan is er de rivier de Aare, die de binnenstad langs drie zijden omringt. Die uitgesleten Aare en die voorwereldse moraine toveren tezamen de nodige hoogteverschillen in de stad. Dat levert een aantal prachtige bruggen op met wondermooie, zelfs spectaculaire panorama’s. Het zijn echt plekken om naar toe te gaan en om er de nodige tijd rond te hangen. Dat is overigens niet zo lastig want de Aare stroomt immers in een reuzenlus om de binnenstad, dus bijna overal kom je de rivier weer tegen. Die Aare komt als beekje eerst uit de Berner Alpen en zal later op haar weg overgaan in de Rijn. Dan is ze eerst 295 kilometer Aare geweest en heeft drie meren achter zich gelaten: het Meer van Brienz, van Thun en van Biel. Maar haar finest hour is haar omarming van Bern.
Bern heeft niet de wereldse grandeur van Genève en is niet zo groots als Zürich. Maar Bern is één van de magnifiekste getuigen van middeleeuwse stedenbouw in Europa en staat op de UNESCO-lijst van wereldmonumenten.
Dat is dan gelijk het tweede argument om de stad te bezoeken. Men vindt er een van de langste overdekte winkelpromenades, in elk geval de langste in Europa: onder zes kilometer arcades kan men flaneren en dit voetgangersparadijs biedt de bezoeker in een klein gebied alles wat hij zoekt en waardeert. Boekenwinkels, wereldse designshops, authentieke restaurants, traditionele bakkers, exclusieve souvenirshops. Als u miljonair bent dient u hier de week voor Kerst naar toe te komen om voor iedereen die u kent een apart en gewaardeerd cadeautje te vinden.

Historisch
Naast deze arcades is Bern een stad van fonteinen uit de renaissance, met honderden gekleurde beeldhouwwerkjes op gevels en straathoeken, met de laatgotische Münsterkathedraal, het statige Parlementsgebouw, de goed bewaard gebleven zandstenen gevels (daterend na de verwoestende stadsbrand van 1405 waarbij de boeren uit de omgeving zo daadkrachtig hebben meegeholpen dat ze daarvoor het recht kregen hun producten in de stad te verkopen) en een uniek dakenlandschap (uitstekende randen voor de sneeuw) bepalen het beeld van de stad Bern. De stad werd gesticht in 1191, door hertog Berthold von Zähringen en de stadsnaam is afgeleid van bär, Duits voor beer. Von Zähringen schoot tijdens een jachtpartij een beer dood en kwam zo op de naam Bern. Een curieuze bezienswaardigheid is nog altijd de bärengraben of berenkuil, bij de mooie Nideygbrug. Sinds de vijftiende eeuw leven in deze berenkuil echte beren (Pyreneese bruin beer), die nu eenmaal een belangrijke rol spelen in de geschiedenis van de stad, zoals ook de beer in het wapen op de vlag van Bern aangeeft. De groene omgeving van deze toeristische berenkuil is recent opnieuw ontworpen.
Ook verder is Bern een stad van superlatieven: de mooiste bloemenstad van Europa, de
geboorteplaats van Albert Einstein (ontdekker van de relativiteitstheorie), de wieg van de Toblerone chocolade en de standplaats van de grootste Paul Klee collectie ter wereld. En omdat zoals gezegd Bern op een schiereiland werd gebouwd, ligt alles hier dicht bij elkaar en is te voet, per tram of bus in korte tijd bereikbaar. Tot zover de reisfolders.

Het Bern van deze ochtend, na het wakkerworden, gaat echter veel verder. Het vertelt over warme details, geeft pikante doorkijkjes prijs en toont vriendelijke mensen die overal op straat met elkaar spelletjes doen. Op 35 plaatsen in de stad, in het park of zomaar in een hoekje op straat zijn diverse schaak- en molenspellen aangelegd en voorzien van levensgrote attributen. Overal wordt gespeeld terwijl de herfstkoude toch al ruim in het weer zit. Het beeld werkt heel ontroerend en onschuldig. Het geeft een soort warmte aan de dingen en men begrijpt plots waarom die dekselse Zwitsers als enige in staat waren om de kunst te ontwikkelen chocolade te veredelen. Om de melkchocolade te verfijnen, te versieren, te combineren met andere smaken en bovenal niet te laten smelten in de vingers maar wel op de tong. Hogere beschaving, die namen als Henri Neslté, Rodolphe Lindt, Rudolf Sprüngli of Jean Tobler voortbracht. In Bern vindt men er nog de restanten van. Die verfijning hoort men nog in de stemmen van de obers, de bediening van het hotelpersoneel of de behulpzaamheid in de winkels. Het is een soort elegantie in omgangsvorm die alle betrokkenen tot een hoger plan brengt. Bestelt men een kop koffie krijgt men als antwoord: Aber Selbstverständlich, vielen Dank.
Het Bern van deze ochtend lijkt misschien nog heel erg op het Bern van honderd jaar geleden, toen op maandag 15 mei 1905 een jonge man met krulletjeshaar door de straten rende. Het was nog lang geen acht uur, de zon stond nog laag. Albert Einstein wil echter zijn vriend en collega treffen voor die naar het werk is vertrokken. Hij wil hem vertellen dat hij de oplossing heeft gevonden voor het probleem dat ze gisteravond bespraken en waarover Einstein de hele nacht heeft liggen denken. Tot de oplossing hem verder verhinderde nog in slaap te komen. Albert Einstein is 26 jaar, het is zijn annus mirabilis, maar dat weet hij op dat moment zelf nog niet. Hij zal E=mc² voor altijd aan het menselijk vermogen toevoegen als de formulering die de gelijkwaardigheid van materie en energie beschrijft. De wereld zal nooit meer hetzelfde zijn na deze ochtend.

Lege Bundesplatz
In Bern zetelt het Zwitserse parlement in het Bundeshaus, een wat zwaarmoedig gebouw, gelegen aan de Bundesplatz, een wijds open plein. Het is niet het huis met nummer één, want dat is de Nationale Bank, gelegen aan de oostzijde van het plein. Tot vorig jaar een drukke parkeerplaats midden in de stad. Maar nu een mooie grote open ruimte in de stad geworden, ontworpen door Stauffenegger+Stutz uit Basel. Het getuigt van moed om die leegte in de drukke en kleinschalige stad toe te laten, waar iedere vierkante meter veel geld kan opbrengen. Deze oude marktplaats (waar inderdaad nog tweemaal per week markt plaats vindt) is indrukwekkend karig ingericht en vormgegeven en bestaat alleen uit een licht verhoogd plateau van 60 bij 30 meter. Een veld van natuursteenplaten, spiegelsymmetrisch verlegd. Uit deze edele bodem springen 26 waterfonteinen omhoog – één voor ieder Zwitsers Kanton – in een computergestuurd programma. Dan weer hoog, dan weer stil, dan weer heftig. Een speelplaats voor kinderen in de zomerwarmte, een verzamelplaats voor kijkers gedurende het hele jaar. Aangezien de fonteinen zich slechts in een helft van het plein bevinden, blijft de andere helft altijd helder leeg. De spiegelingen van de zon in het water of de donkerte van de natte stenen blijven op één plek, om naartoe te lopen. Het vergroot nog meer de ruimte van het plein, waardoor een wonder van wijdheid ontstaat tussen de enge straatjes van de stad; wat men in de Duitse taal een Freiraum noemt.

Groene platformen
Van een heel andere schoonheid is het Münsterplattform gelegen aan de zuidkant van de Münsterdomkerk. Dit parkachtig terras met een Fransachtige vormgeving, is in 1334 aangelegd als openbare ruimte hoog boven de Aare. Het werk heeft wel bijna honderd jaar geduurd, maar heeft gezorgd voor een ontroerende schoonheid en kan gerust als het balkon van de oude stad gezien worden, met blik op de onderliggende pannendaken van de Mattenbuurt, de kiezels in de brede bedding van de bocht in de Aare of de dramatische silhouet van de Kirchenfeldbrug.
Op een steenworp afstand van het mondaine Casino en de drukke winkelstraten kan men hier wat meditatief op een bankje zitten onder de 18de eeuwse linden en kastanjebomen. De herfstzon tovert een dramatisch licht op de bomen aan de tegenoverliggende oever. De flair van deze lusthof trekt de stadsbewoners om zich hier even te verpozen, af te spreken voor een balspel, een koffie. Het is een speelplaats voor jongeren, een bezinningplek voor de ouderen, een verwondering voor de toeristen. Iets lager ligt de Rozentuin, aangelegd in 1900 op een oude begraafplaats.
Ook achter het parlementgebouw ligt een dergelijk platform, het Bundesterrasse welke overgaat in het park Kleinen Schanze. Ook hier weer dat prachtige panorama over de Aare die rond de stad slingert en ook hier weer veel mensen, die spelen, praten of zomaar wat alleen op een bankje zitten. Met ook hier in dit park weer enkele reuzengrote schaakspellen bewijst Bern zijn pionierspositie op dit gebied. Dat is niet zo verwonderlijk want Bern is een groene stad met 3.819.085 m² heel verzorgd groen. Dat is per inwoner bijna 30 vierkante meter, behoorlijk veel voor een stad.

Tegenstelling
In de kunst en cultuurhoek springen enkele locaties meteen naar voren. Het voormalige Kornhaus is verbouwd tot een alternatief cultuurpaleis, welk als een oriëntatiepunt op de wandeltocht gebruikt kan worden. De koffie is er goed, de Hirnbeertorte nog beter, de Sabayontorte excellent en de kans een gesprek te kunnen volgen tussen enkele architecten of acteurs is er groot. Daarnaast ligt het Stadttheater, er is het Kunstmuseum en de Kursaal naast het Casino. Maar bijzonder om te melden is dat sedert 20 juni 2005 de stad over het nieuwe Zentrum Paul Klee beschikt, waar meer dan 4.000 werken van deze Zwitserse kunstenaar permanent in ondergebracht zijn. Het is een bijzonder gebouw geworden, met drie golven in het dak, geïnspireerd op de identiteit van de zacht golvende lijnen uit het omringende landschap; een ode aan de poëet van de stilte. Hier is duidelijk Renzo Piano aan het woord, de Italiaanse architect die tekent voor het ontwerp. De haven van Genua, Metropolis te Amsterdam, Fondation Beyerler te Basel, het Centre Pompidou te Parijs: het zijn slechts enkele van zijn creaties.

Het is niet zo moeilijk om in een stad als Bern te voldoen aan de wens die bij het wakker worden nog in het vooruitzicht lag en het is een merkwaardige gewaarwording dat een zo grote tegenstelling in de loop van de dag is verwezenlijkt. Door in het onbekende van deze nieuwe wereld door te dringen heeft men zichzelf (weer) een beetje beter leren kennen en is men dichter bij de kern van het eigene gekomen.

Michel Lafaille

Klik op de afbeeldingen voor een vergroting
   
© 2006-2011 Copyright Michel Lafaille - alle rechten voorbehouden